Posted by در دیدگاه قرآن و روایات، حکمرانی بیش از آنکه یک منبع قدرت باشد، امانتی الهی و مسئولیتی سنگین است. حاکم، مالک حقیقی قدرت نیست، بلکه وظیفه دارد از آن به درستی استفاده کند. بنابراین، اخلاق حکمرانی از درون حاکم نشأت میگیرد و سپس در ساختارها، تصمیمگیریها و تعامل حکومت با مردم تجلی مییابد. قرآن کریم در آیهای بنیادی میفرماید: «خداوند به ادای امانتها به صاحبانشان و داوری عادلانه میان مردم فرمان میدهد» (نساء: ۵۸).
1. تقوا: مهار درونی قدرت
نخستین اصل اخلاقی در حکمرانی، تقواست. قدرت اگر از درون مهار نشود، میتواند به خودکامگی، ظلم و سوءاستفاده از موقعیت منجر شود. به همین دلیل، امام علی (ع) در ابتدای عهدنامه مالک اشتر، پیش از توصیههای سیاسی و اداری، او را به تقوای الهی و پیروی از فرمان خدا سفارش میکند. تقوا یعنی حاکم خود را در برابر قدرتی فراتر از مردم و ساختار سیاسی، یعنی خداوند، مسئول بداند. چنین حاکمی نمیتواند قدرت را ملک شخصی خود تصور کند؛ زیرا میداند روزی درباره تصمیمها، رفتارها و حقوق مردم از او سؤال خواهد شد.
2. امانتداری: قدرت، ملک شخصی نیست
در منطق قرآن، مسئولیت حکومتی یک امانت است. بنابراین، منصب، بیتالمال، امکانات عمومی، اطلاعات، اختیارات و حتی اعتماد مردم نباید وسیلهای برای تأمین منافع شخصی، خانوادگی یا گروهی قرار گیرد. آیه ۵۸ سوره نساء، امانتداری را در کنار عدالت قرار میدهد؛ گویی حکمرانی سالم بر دو پایه استوار است: امانت در تصدی مسئولیت و عدالت در اعمال آن. از این اصل، مبارزه با رانت، فساد، اختلاس، سوءاستفاده از مقام و واگذاری مسئولیت به افراد فاقد صلاحیت نتیجه میشود.
3. عدالت: معیار اصلی حکمرانی
اگر تقوا مهار درونی قدرت است، عدالت معیار بیرونی آن محسوب میشود. حکومت اسلامی نمیتواند در برابر ظلم، تبعیض و تضییع حقوق مردم بیتفاوت باشد. قرآن فرمان میدهد که حتی در داوری میان مردم، عدالت رعایت شود. امام علی (ع) نیز در عهدنامه مالک اشتر بر این تأکید میکند که محبوبترین امور نزد حاکم باید اموری باشد که در حق، میانهترین و در عدالت، فراگیرترین باشد. همچنین رضایت عمومی را بر رضایت گروههای صاحب نفوذ مقدم میداند. بنابراین، عدالت در حکمرانی فقط به دستگاه قضایی محدود نیست؛ بلکه باید در توزیع امکانات، اجرای قانون، انتصاب مدیران، دریافت مالیات، برخورد با متخلفان و دسترسی مردم به فرصتها جاری باشد.
4. شایستهسالاری: سپردن مسئولیت به اهل آن
یکی از الزامات اخلاقی امانتداری، انتخاب افراد شایسته برای مسئولیتهاست. وقتی مسئولیتی به فرد ناتوان، فاسد یا فاقد صلاحیت سپرده میشود، تنها یک انتخاب اشتباه رخ نداده، بلکه امانت عمومی تضییع شده است. ازاینرو، «اهلیت» باید بر روابط خانوادگی، حزبی، قبیلهای، ثروت و وابستگیهای شخصی مقدم باشد. این اصل را میتوان از پیوند میان «ردّ امانت به اهل آن» و ساختار حکمرانی در آیه ۵۸ سوره نساء استخراج کرد.
5. مشورت و پرهیز از استبداد رأی
حکمرانی اخلاقی، خود را بینیاز از عقل بیا نی نی و تجربه دیگران نمیداند. قرآن مؤمنان را کسانی معرفی میکند که امورشان را با شورا و مشورت سامان میدهند: «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَیْنَهُمْ» (شوری: ۳۸). مشورت علاوه بر افزایش کیفیت تصمیمگیری، قدرت را از انحصار یک فرد خارج میکند و زمینه شنیدن